„Opona, która zabija” brzmi jak zbyt tani nagłówek, ale w tym tygodniu w San Francisco to temat na poważnie – i to w sali sądowej. Michelin, Bridgestone, Pirelli oraz kilkunastu innych producentów opon usłyszało zarzut, że pewien chemiczny dodatek do gumy ma pośrednio truć rzeki, a w konsekwencji prowadzić do masowej śmiertelności łososi na zachodnim wybrzeżu Ameryki Północnej – od Alaski po Kalifornię.

Sprawę rozpoczął zbiorowy pozew rybaków, którzy twierdzą, że problem nie jest „gdzieś w środowisku”, tylko w konkretnym składniku opon. Producenci odpierają zarzuty i ostrzegają, że prosta recepta „wyrzućmy ten składnik” może skończyć się globalnym chaosem w produkcji – albo jeszcze gorszą podmianą chemii na oślep.

Wielkie marki i duża stawka

W centrum sporu są światowi giganci branży oponiarskiej – w tym Bridgestone (m.in. ważny partner Igrzysk w Paryżu w zeszłym roku), Michelin oraz Pirelli – plus około dziesięciu innych firm aktywnych na rynku amerykańskim. Rybacy zarzucają im, że przez lata do opon trafiał dodatek, którego „życie po życiu” kończy się w rzekach. Nie chodzi przy tym o pojedynczą wpadkę produkcyjną, tylko o mechanizm, który – według powodów – ma działać masowo: z jezdni do kanalizacji deszczowej, potem do cieków wodnych, a na końcu do ryb. Brzmi jak łańcuch z filmu przyrodniczego, tyle że zamiast narratora masz prawników i biegłych.

Co to jest 6PPD i czemu się go w ogóle używa?

Oskarżany składnik to 6PPD – dodatek stosowany od dekad. Jego zadaniem jest ochrona gumy przed pękaniem pod wpływem ozonu w powietrzu. Innymi słowy: ma pomagać oponie zachować strukturę i nie starzeć się „na oczach” w trudnych warunkach. Bez takich stabilizatorów guma potrafi degradować szybciej, a to w świecie opon brzmi jak proszenie się o kłopoty.

Problem – według strony powodowej – zaczyna się później. Z czasem 6PPD ma przekształcać się w pochodną zwaną 6PPD-chinonem. Ta pochodna ma trafiać na drogi (wraz z pyłem i mikrodrobinami zużywającej się opony), a potem – spłukiwana przez deszcz – do rzek i strumieni. Dla porządku, w punktach, o co toczy się spór:

• 6PPD ma chronić gumę opony przed pękaniem wywołanym działaniem ozonu.
• W środowisku ma powstawać pochodna: 6PPD-chinon.
• Pochodna ma być wymywana z dróg i trafiać do cieków wodnych.
• Według badań przywoływanych w sprawie, związek ma być skrajnie toksyczny dla części ryb nawet w bardzo małych dawkach.

„Podejrzany numer 1” po latach poszukiwań

W tle pojawia się wątek, który brzmi jak klasyczna robota detektywistyczna, tylko w laboratorium: przez lata próbowano wyjaśnić, skąd bierze się ponadnormatywna śmiertelność łososi. Spośród tysięcy testowanych substancji to właśnie 6PPD-chinon miał „wyjść” jako główny podejrzany. Powodowie przekonują, że chodzi o realny, mierzalny efekt, a nie o luźne skojarzenia.

W argumentacji pojawia się też wątek prawny: ich zdaniem śmiertelny wpływ tej substancji ma oznaczać „nielegalne zabijanie” (w rozumieniu amerykańskiego prawa o gatunkach zagrożonych) i ma dotyczyć 24 populacji ryb z grupy łososiowatych.

100 nanogramów i 11 milionów – liczby, które robią wrażenie

W sądzie padły też liczby, które – niezależnie od tego, jak zakończy się proces – zostają w głowie. Naukowiec Edward Kolodziej, zeznając w Kalifornii, zarysował skalę toksyczności w sposób, który trudno zbyć wzruszeniem ramion:

Skoro do zabicia ryby wystarczy 100 nanogramów, to potencjał toksyczny jednego pojazdu może być wystarczający, by zabić ponad 11 milionów łososi kiżucz.

To jest właśnie ten moment, gdy sala sądowa staje się bardziej „inżynieryjna” niż polityczna: padają dawki, progi i skutki. A jednocześnie trzeba pamiętać o jednym: to element sporu, a nie zamknięty rozdział. Jedna strona traktuje te dane jako dowód, druga – jako tezę, którą dopiero trzeba obronić w całości.

Linia obrony: „spekulacja”, brak zamiennika i ryzyko gorszej podmiany

Producenci i ich prawnicy idą w dwóch kierunkach naraz. Po pierwsze, kwestionują „twardość” wniosków strony powodowej, określając je jako ograniczone i spekulacyjne. Po drugie, podnoszą argument praktyczny: natychmiastowe wycofanie 6PPD miałoby – ich zdaniem – sparaliżować produkcję opon na świecie, bo nie ma jeszcze zamiennika, który w skali przemysłowej udowodniłby podobną skuteczność.

Na deser dochodzi trzeci wątek, bardzo niewygodny dla wszystkich: ryzyko tzw. „żałowanej substytucji”. Czyli sytuacji, w której usuwa się z obiegu związek A, a wprowadza związek B… który po latach okazuje się równie zły albo gorszy. Krótko: „zróbmy coś, byle szybko” bywa w chemii środowiskowej drogą donikąd – nawet jeśli brzmi dobrze w nagłówku.

Co dalej: przepis na oponę, ale bez prostych skrótów

W tej historii nie ma wygodnego finału na dwa zdania. Jeśli sąd przychyli się do argumentów powodów, presja na zmianę składu opon wzrośnie, a branża stanie przed zadaniem: znaleźć skuteczny zamiennik i udowodnić, że nie przenosi problemu w inne miejsce. Jeśli zaś wygrają producenci, temat i tak raczej nie zniknie – bo pytanie o to, co dokładnie spływa z dróg do rzek, nie jest modą, tylko konsekwencją tego, że samochodów i opon nie ubywa.

A przy okazji: to jedna z tych spraw, które pokazują, że „ekologia w motoryzacji” nie kończy się na tym, czy auto ma rurę wydechową. Czasem najbardziej kłopotliwa rzecz to ta, która ściera się cicho pod nadkolem.