Nie każde muzeum ma kasę biletową. U wybrzeży Varazze we włoskiej Ligurii, mniej niż 1,6 km od lądu, na głębokości około 50 metrów leży ponad 1000 samochodów zatopionych po powodzi z 1970 roku. To nie legenda dla nurków z bujną wyobraźnią, tylko bardzo konkretna pamiątka po katastrofie, która zmieniła Genuę i okolicę. Dziś te auta są jednocześnie sztucznym schronieniem dla życia w morzu i niewygodnym pytaniem o ich wpływ na środowisko.

Wtedy wszystko wydarzyło się w ekspresowym tempie. 7 października 1970 roku ulewne deszcze zamieniły ulice Genui w rwące potoki, które niosły, co miały pod kołami i w zasięgu wody. Skutki były lokalne i narodowe zarazem, bo skala strat i chaosu logistycznego przerosła standardowe procedury. Pod wodą znalazły się domy i sklepy, samochody i infrastruktura.

„Rozwiązanie” z epoki, w której liczyło się tylko teraz

Najbardziej kłopotliwe okazały się auta: masowo uszkodzone, często bez szans na sensowną naprawę, a do tego wymagające szybkiej utylizacji. W czasach bez dzisiejszych, restrykcyjnych przepisów środowiskowych szukano wyjścia pragmatycznego, nie eleganckiego. Padło na operację, która dziś brzmiałaby jak ponury żart: zatopienie samochodów w morzu.

Zanim poszły na dno, pojazdy miały zostać oczyszczone z olejów i paliwa, żeby ograniczyć natychmiastowy wpływ na ekosystem. Potem trafiły na duże barki i wypłynęły na akwen między Punta dell’Olmo a Cottolengo, gdzie pozwolono im zniknąć w błękicie Morza Tyrreńskiego. Świadkowie zapamiętali obrazy nie tylko starych gratów, ale też aut, które jeszcze pachniały „nowością” swoich czasów: wspominano m.in. niebieskie Lancię Flavię i świeżo zarejestrowwane Fiaty ściśnięte na pokładach.

Wraki, których nie da się już „odczytać”

Dziś te karoserie są w dużej mierze wtopione w piaszczyste osady liguryjskiego dna. Sól zrobiła swoje: korozja przeżuła blachę i odebrała wrakom rozpoznawalny kształt, a pierwotna funkcja auta jest tam już tylko wspomnieniem. To nie jest parking na dnie morza, tylko cmentarzysko, które natura powoli zasypuje i „przepisuje” na własny użytek.

Sztuczna rafa z przypadku, nie z planu

Paradoks polega na tym, że w opowieściach lokalnych rybaków te metalowe szkielety zaczęły działać jak bariera i schronienie. Konstrukcje stały się miejscem, gdzie mogą ukrywać się ryby i bezkręgowce, a cały obszar bywa postrzegany jako mały, zanurzony ekosystem. Natura potrafi zamienić odpad w habitat, czasem szybciej, niż człowiek zdąży wymyślić sensowną wymówkę.

Co zostaje w środku, gdy płyny spuszczono „wtedy”

Tyle że to nie jest historia z prostą puentą o cudownej regeneracji. Nawet jeśli usunięto najgroźniejsze płyny przed zatopieniem, wątpliwości nie zniknęły. Wraki mogą wciąż uwalniać z czasem substancje szkodliwe, zwłaszcza metale ciężkie oraz resztki tworzyw sztucznych. Eksperci zwracają uwagę, że tamta decyzja musi być czytana w realiach epoki, gdy w kryzysie wygrywała szybkość działania, a nie dzisiejsza wrażliwość ekologiczna. To tłumaczy kontekst, ale nie kasuje problemu.

Wydobyć czy zostawić: koszt, ryzyko i cisza na dnie

Po ponad pół wieku temat wciąż wraca, bo nie ma dobrego, bezbolesnego rozwiązania. Wydobycie wraków oznaczałoby ogromne koszty i realne ryzyko naruszenia delikatnej równowagi na dnie. Z drugiej strony zostawienie ich w spokoju to życie z „uśpioną” groźbą, trudną do policzenia, ale niemożliwą do całkowitego zignorowania.

O autorze